Liptowska Mara: historia, zatopione wsie i kościółek

Kiedy i dlaczego zbudowano Liptowską Marę

Zaporę Liptowska Mara (Liptovská Mara) zbudowano w latach 1969 - 1975. Te lata podaje zarówno Wikipedia, jak i Visit Liptov. Niektóre źródła piszą, że prace zaczęły się już w 1965 roku. W 1975 roku zaczęto napełniać zbiornik.

Zbiornik nazwano od wsi Liptovská Mara, która zniknęła pod jego taflą.

Dlaczego powstał:

• Ochrona przed powodziami. Visit Liptov podaje ją jako główny cel budowy. Zbiornik zatrzyma wielką wodę na górnym Wagu, zanim dotrze niżej w dolinę.
• Prąd. Pod zaporą jest elektrownia wodna z 4 turbinami o mocy 198 MW.
• Kaskada Wagu. Liptowska Mara jest częścią systemu zapór na Wagu.
• Pompowanie. Pod zaporą leży mniejszy zbiornik wyrównawczy Bešeňová. W czasie najniższego zużycia prądu część wody z Bešeňovej jest pompowana z powrotem do Liptowskiej Mary, a w szczycie znów produkuje się z niej prąd.

Liptowska Mara w liczbach

Dane	Wartość	Źródło
Pojemność	360,5 miliona m³, najwięcej na Słowacji	Wikipedia, Visit Liptov
Powierzchnia	prawie 27 km² przy poziomie 566 m n.p.m.	Wikipedia
Powierzchnia (profil wody w kąpielisku)	21,6 km²	ÚVZ SR
Zapora	ziemna z uszczelnieniem gliniastym, 43,5 m wysokości, wysokość konstrukcyjna 52 m	Wikipedia
Elektrownia	198 MW: 2 turbiny Kaplana po 50 MW i 2 turbiny Deriaza po 49 MW	Wikipedia
Budowa	1969 - 1975	Wikipedia, Visit Liptov
Zatopione wsie	13 (12 całkowicie, Liptovský Trnovec częściowo)	Visit Liptov
Przesiedleni	940 rodzin, ponad 4 000 mieszkańców	Visit Liptov

Skąd dwie różne powierzchnie? Powierzchnia zbiornika zależy od poziomu wody. Prawie 27 km² dotyczy piętrzenia do rzędnej 566 m n.p.m., czyli pełnego zbiornika. Przy niższym poziomie tafla jest mniejsza.

Turbiny są dwóch rodzajów. Dwie turbiny Kaplana tylko produkują prąd. Dwie turbiny Deriaza są odwracalne: potrafią pracować jako turbina i jako pompa, która tłoczy wodę z Bešeňovej z powrotem w górę.

Zatopione wsie: co zniknęło pod wodą

Przy budowie zatopiono 13 wsi. Dwanaście zniknęło całkowicie, a Liptovský Trnovec, gdzie dziś stoi nasz dom, tylko częściowo. Przeprowadzić musiało się 940 rodzin, łącznie ponad 4 000 ludzi.

Lista Wikipedii podaje wśród wsi, które zniknęły z powodu Liptowskiej Mary, te:

• Liptovská Mara
• Paludza
• Parížovce
• Sokolče
• Čemice
• Ráztoky
• Vrbie
• Demčín
• Nižné Dechtáre i Vyšné Dechtáre
• Liptovská Sielnica (pierwotna wieś)

Inne źródła, na przykład Žiarce, liczą trzynastkę inaczej i podają też Nežitovce, Sestrč i Zadiel. Różnica jest prawdopodobnie w tym, czy źródło liczy samodzielne gminy, czy także ich części i osady, i czy Dechtáre liczy jako jedną, czy dwie wsie. Liczba 13 powtarza się jednak wszędzie.

Wieś o nazwie Liptovská Sielnica istnieje także dziś i należy do niej również Archeoskansen Havránok. Na jej brzegu, przy Kolibie Gréta, jest mini skansen zatopionych wsi: tablice informacyjne z historiami ludzi, którzy musieli opuścić swoje domy.

Kościół Panny Marii: biały kościółek na brzegu

Białą wieżę na zachodnim brzegu widać z daleka. To renesansowa wieża kościoła Panny Marii z zatopionej wsi Liptovská Mara.

Co stało się z kościołem:

• Przed napełnieniem zbiornika gotycki kościół rozebrano i postawiono na nowo w Muzeum Wsi Liptowskiej (Múzeum liptovskej dediny) w Pribylinie.
• Na brzegu została wieża i pierwotne kamienne mury obwodowe z zarysem fundamentów. Przykrywa je zastępcza więźba dachowa, pierwotna jest częścią kopii kościoła w Pribylinie.
• Wieżą zarządza Muzeum Liptowskie (Liptovské múzeum) w Rużomberku. Jest w niej ekspozycja Gotyckie dziedzictwo Liptowskiej Mary, dostępna tylko z zewnątrz, do środka można jedynie zajrzeć. Godzin otwarcia nie ma.

Przy kościółku jest bufet, a naprzeciwko, po drugiej stronie drogi, na bardziej stromym wzgórzu, stoi Havránok. Kościół i grodzisko razem zobaczycie w dwie godziny.

Co widać przy niskim stanie wody

Poziom Liptowskiej Mary w ciągu roku się waha, a w suchych latach wyraźnie spada. Wtedy odsłania się dno, które normalnie jest pod wodą.

Według SME Liptov po jednej zimie z niskim stanem wody wynurzyła się stara główna droga, która kiedyś prowadziła z Liptovskiego Mikuláša przez dziś zatopione wsie i dalej przez Vlachy do Rużomberka. Z błota i gliny sterczały kamienie fundamentów domów, a miejscami było widać kawałki starej drogi.

Nie spodziewajcie się jednak całych domów czy kościołów. Najcenniejsze budowle przed napełnieniem przeniesiono do Pribyliny, a z pozostałych zostały głównie fundamenty.

Jeśli wybierzecie się na odsłonięte dno, trzymajcie się twardego terenu. Błoto i glina przy wodzie są miękkie i łatwo się w nich zapaść. Z dziećmi chodźcie tylko tam, gdzie widzicie twardy grunt.

Pribylina i Havránok: dokąd przeniosła się historia

Liptowska Mara ma dwóch bliskich krewnych, których odwiedziny warto połączyć w jedną wycieczkę.

Muzeum Wsi Liptowskiej w Pribylinie to miejsce, dokąd przeniesiono najcenniejsze zabytki z terenu zalewowego. Zobaczycie tam:

• wczesnogotycki kościół Panny Marii z wsi Liptovská Mara,
• gotycko-renesansowy kasztel z Parížoviec.

Więcej o zwiedzaniu w artykule Skansen Pribylina.

Archeoskansen Havránok stoi na wzgórzu nad kościółkiem. Kiedy budowano zbiornik, archeolodzy badali miejsca, które miała zalać woda, i wzgórza wokół. Badania potwierdziły na Havránku grodzisko z epoki żelaza z sanktuarium kultury puchowskiej. Szczegóły, godziny i ceny są w artykule Havránok.

Co do tego dołożyć

Kościółek, Havránok i zaporę połączycie na rowerze, opisujemy to w artykule Trasa rowerowa wokół Liptowskiej Mary. Jeśli chcecie wiedzieć, gdzie się dziś kąpać na Marze, zajrzyjcie do artykułu Liptowska Mara: kąpielisko i plaże. Kolejne letnie pomysły są na stronie Lato nad Liptowską Marą.

Nasz dom stoi na brzegu w miejscowości Liptovský Trnovec, we wsi, którą woda zalała tylko częściowo. Do plaży jest od domu 50 m. Jesteśmy tutejszymi gospodarzami i nikt nam nie płaci za te polecenia.